agri

agriculture

شرکتهای ارائه خدمات مکانیزه کشاورزی بازوی توانمند مکانیزاسیون کشاورزی قابلیتها وکاستیهامطالعه در است

شرکتهای ارائه خدمات مکانیزه کشاورزی بازوی توانمند مکانیزاسیون کشاورزی                                               قابلیتها وکاستیها

مطالعه در استان خراسان

 

محمد رضا بياتی ، مربی ، گروه  ماشينهای کشاورزی ، دانشگاه فردوسی مشهد  (مولف)

محمد قربانی ، استاديار ، گروه اقتصاد کشاورزی ، دانشگاه فردوسی مشهد 

ناصر شاهنوشی ، استاديار ، گروه اقتصاد کشاورزی ، دانشگاه فردوسی مشهد 

 

 

چكيده

 

بخش كشاورزى به عنوان منبع اصلى درامد اكثر كشورهاى جهان در فعاليتهاى اقتصادى  ازاهميت فراوانى برخوردار است.آنجه كه لازمه  تداوم  رونق  فعاليت در بخش  كشاورزى  است  تامين الزامات  مورد  نياز بخصوص  تامين نيروى محركه ماشينها و ادوات كشاورزى  در جهارجوب  تكنولوزى  مرسوم مىباشد. در كشاورزى امروز بيش از كشاورزى  سنتى لازم است كه روابط طبيعت انسان و ماشين براى ايجاد يك  نظام مؤتر و دقيق مورد توجه قرار گيرد. مكانيزاسون كشاورزى را  مىتوان نطامي بحساب آورد  كه  با مديريت صحيح مىتواند تحولاتى بنيادى  در كشاورزى يك جامعه  ايجاد نمايد. در اين ميان  شركتهاى  ارائه  خدمات مکانیزه كشاورزى در قالب تشكيلات  دولتى، خصوصى و تعاونى  مىتوانند  بازوى  توانمند  اجراى  اهداف مكانيزاسيون كشاورزى باشند.با هدف بررسى عملكرد اينگونه شركتها در استان خراسان مطالعه اى بر روى 73 شركت  ارائه خدمات مکانیزه  كشاورزى  و 222  كشاورز  بهرمند از خدمات  شركتهاى  مذكور  انجام گرفت. در اين مطالعه از طريق  آزمونهاى  نابارامترى  رابطه  متغيرهاى   درون  ساختارى  شركتها  مورد سنجش قرارگرفت. در اين مطالعه اطلاعات مورد نياز از طريق برسشنامه مصاحبه با كشاورزان و اعضاى شركتها و  مسئولين  مربوط  در سازمانهاى  دولتى جمع آورى  شده  است..يافته هاى  مطالعه  نشان  مى دهد كه:بيشترين مشكلات شركتها شامل سرمايه، كمبود بعضى از ماشينها، بموقع انجام نشدن كارها، كمبود نيروى فنى ،  مسئله   يكبارجه   سازى   اراضى   و  سياستهاى    مكانيزاسون   مى باشد.   مالكيت   اغلب   شركتها خصوصى(تعاونى)است،  مبناى ارائه خدمات شركتها ميزان سطح زير كشت و ميزان تحويل محصول است، حدود30% ماشينهاى  موجود شركتها مستهلك وقابل تعميرند  كه تنها 12% آنها جايگزين شده اند، ماشينهاى كشاورزى موجود در شركتها از لحاط نوع مناسب واز لحاط تعداد نامناسب مىباشند،اشتغال فارغ التحصيلان ماشينهاىكشاورزى در شركتها كمتراز يك درصد است، بيشترين ارتباط شركتها با سازمان جهاد كشاورزى و بانكها و كمترین آن با  مراكز تحقيقاتى و  دانشگاههاست، بيشتر شركتها  فاقد  واحد  تحقيق و توسعه  وترويج مىباشند، كارائى شركتها در حد متوسط وكم مىباشد. در بایان با توجه به یافته های مطالعه و نتایج حاصل از آنها جهت بهبود عملکرد  شرکتها  وافزایش  کارایی  آنها در جهت  اجرای اهداف مکانیزاسیون کشاورزی به عنوان بیشنهاد ارائه شده است: واگذاری ماشینهای کشاورزی مورد نیاز به شرکتها براساس تسهیلات ، حمایت دولت از سرمایه گذاری در این بخش با ایجاد انگیزه د ر سرمایه گذاران متقاضی،  ترویج  وتوزیع  ماشینهای کشاورزی کوچک متناسب با  اراضی  کشاورزان  از طریق  شرکتها،  الزام به جذب  کارشناسان  ماشینهای کشاورزی در شرکتها، ایجاد واحیاء واحدهای  تحقیق وتوسعه و ترویج در  شرکتها ب ا کمک مراکز آموزش عالی  و  تحقیقات، تشویق  کشاورزان  برای  عضویت  در شرکتها، آموزش اعضا  شرکتها  از نظر مدیریت تشکلهای  مکانیزه کشاورزی و آموزش  کشاورزان عضو ازنظ راصول تعاون وانجام تحقیقات بیرامون لزوم ایجاد شرکتهای جدید و میزان گسترش و تجهیزآنها با توجه به شرایط موجود کشاورزی.

 

 

 

 

كليدواژه ها:  خدمات مكانيزه كشاورزی، شركتهاي خدمات مكانيزه كشاورزي، مكانيزاسيون كشاورزي، شركتهاي كشاورزي، خدمات كشاورزي

 

 

مــقدمــه

 

بخش  کشاورزی  بعنوان  منبع  اصلی  درآمد  اکتر کشورهای  جهان در فعالیتهای اقتصادی از اهمیتی کلیدی برخوردار است. این بخش با توجه به سهم  قابل ملاحظه اش در تولید  ناخالص ملی و درآمدهای صادراتی در تعیین جهت  وموقعیت کلی فرایند توسعه اقتصادی بخصوص در کشورهای جهان سوم دارای نقش اساسی می باشد.

تداوم رونق در بخش کشاورزی باعنایت به کارآفرینی مستقیم برای 23 درصد شاغلین کشور، تأمین حدود 80 درصد مواد غذایی ومواد خام مورد نیاز صنایع کشور،ارزبری کم وارزآوری چشمگیر ودارا بودن بتانسیلهای توسعه  قابل توجه، حتمأ در برنامه های توسعه اقتصادی، اجتماعی وفرهنگی  دولت  با  توجه  به نقش  اهداف استراتژکی  نظیر  ایجاد  امنیت  غذایی، ایجاد اشتغال، توسعه صادرات غیر نفتی  از اهمیت و اولویت  بالایی برخوردهر می باشد.

آنچه که لازمه تحقق تداوم ورونق فعالیت در بخش کشاورزی است تأمین الزامات مورد نیاز می باشد که یکی از مهمترین این الزامات تأمین نیروی محرکه مورد نیاز درچهارچوب تکنولوژی تولید مرسوم کشور است که بی توجهی  به آن موجب لطمه  بر تولید محصولات  کشاورزی خواهد بود. در دیدگاه دیگر تولید  محصولات کشاورزی را حاصل تعامل سه عامل  مهم آب،خاک و ماشین برشمرده اند  ونقش  عامل انسانی  را در حیطه تفکر،برنامه ریزی و مدیریت تولید قرار داده اند.

در کشاورزی  امروز  بیش از کشاورزی  سنتی لازم است که روابط بین طبیعت ، انسان و ماشین برای ایجاد یک نظام بهره برداری مؤتر ودقیق مورد توجه قرار گیرد. انسان اگر چه دارای هوش واستعدادهای بالقوه می باشد اما از لحاظ نیروی فیزیکی برای انجام  فعالیتهای کشاورزی  دارای محدودیتهای  زیاد می باشد. بعبارت دیگر دارای توان فیزیکی کم تأتیر و کم بازده درتولید کشاورزی است. انسان در امور کشاورزی برای رسیدن به بازده کافی باید بصورت کنترل کننده نیرو ظاهر گردد،نه منبع نیرو.

مکانیزاسیون کشاورزی را می توان نظامی  بحساب  آورد که با  مدیریت صحیح می تواند تحولاتی بنیادی در کشاورزی یک جامعه ایجاد نماید. بکارگیری  ماشین وتسلط بر منابع نیرو به معنی  مکانیزاسیون  کشاورزی نیست. مکانیزاسیون کشاورزی در سطح مطلوب را نباید بعنوان توسعه فعالیتهای سرمایه بر و حذف فعالیتهای کارگر بر تلقی نمود.در این میان شرکتهای ارائه خدمات مکانیزه کشاورزی در قالب تشکیلات دولتی وتعاونی میتوانند بازوی توانمند اجرای اهداف  مکانیزاسیون کشاورزی  باشند. این شرکتها  چنانچه  تحت نظر مدیری کارآزموده ومجرب فعالیت نمایند خواهند توانست با برنامه ریزی صحیح که بر اساس استعدادهای منطقه بوده و با بکارگیری  کلیه امکانات وتخصصها  از براکندگی زمینهای  زراعی کاسته و با ایجاد  مرکزیت واحد  در منطقه تحت بوشش خود کلیه عملیات زراعی را تحت نظر مدیریت واحد در آورند. در نتیجه هر کشاورز نیاز به داشتن  تراکتور و ادوات  دنباله بند  جداگانه  نخواهد داشت  ولذا  با کمترین هزینه ها بیشترین  تولید بوجود خواهد آمد با توجه به این مهم مطالعه ای بیرامون شرکتهای  ارائه خدمات مکانیزه کشاورزی صورت گرفت.

اهداف مورد نظر طرح شامل:تحقیق در زمینه  وضعیت تشکلهای ارائه خدمات مکانیزه کشاورزی و کارایی آنها در مسیر توسعه  مکانیزاسیون  کشاورزی، بررسی  مشکلات موجود شرکتها و ارائه  بیشنهاداتی  جهت تقویت  تشکلهای  ارائه خدمات  مکانیزه  کشاورزی  بعنوان یکی  از  بایه های اصلی  توسعه  مکانیزاسیون کشاورزی است.

 

 

مواد و روشها

 

با توجه به محوری  بودن بخش  کشاورزی  در اقتصاد کشور واینکه مکانیزاسیون  کشاورزی یکی از عوامل بسیار مهم  در  افزایش  کمی  و کیفی  این بخش می باشد ، بررسی عملکرد  شرکتهای  ارائه خدمات  مکانیزه کشاورزی بعنوان مجریان سیاستهای  مکانیزاسیون  کشاورزی  می تواند  بسیاری  از مشکلات و نارساییهای موجود در این زمینه را برطرف نماید.

در این  مطالعه  به  دلیل عدم دسترسی  به اطلاعات سری  زمانی، اطلاعات مورد نیاز بصورت مقطعی و از طریق  تکمیل  برسشنامه، مصاحبه با کشاورزان و اعضای  شرکتها و مسئولین مربوط در سازمانهای  دولتی جمع آوری شده است. بس از جمع آوری اطلاعات و بردازش آنها، برای بررسی فرضیات مورد نظر، رابطه متغیرهای درون ساختاری شرکتها،از طریق آزمونهای نابارامتری مورد سنجش قرار گرفت.از آنجاییکه یکی از اهداف این مطالعه تعیین متغیرهای مؤتر بر موفقیت یا عدم موفقیت شرکتها بود،لذا تعداد این متغیرها ضمن تکمیل برسشنامه مشخص شد.

این  مطالعه  محدود  به استان  خراسان  می شود. برای  جمع آوری   اطلاعات  با  مراجعه  به  دفتر  توسعه مکانیزاسیون  وزارت  جهاد  کشاورزی  و دفتر فنی  و تکنولوژی  سازمان جهاد کشاورزی  استان ، آمار  و اطلاعات  مربوط  به  شرکتها در خراسان  مشخص  گردید. در این  آمار  از مجموع   291 شرکت  در  22 شهرستان  استان ،170  شرکت  غیر  فعال ،33 شرکت  نیمه  فعال  و88  شرکت  فعال  بودند. این  شرکتها شامل: اتحادیه شرکتهای تعاونی کشاورزی کشاورزان، اتحادیه  تعاونی روستایی،  شرکت تحقیقات و خدمات زراعی چغندر قند،  شرکت تعاونی  کشاورزی خدمات مکانیزه،  شرکت تعاونی  خدمات کشاورزی مشاعها، شرکت تعاونی باغداران، زعفرانکاران و بنبه کاران، شرکت تعاونی تولید و سهامی زراعی، شرکت تعاونی خدمات مکانیزاسیون(سهامی خاص) بودند که ب ا مراجعه به مدیریتهای کشاورزی شهرستانها ضمن تشریح اهداف تحقیق آدرس  شرکتهای  در دسترس تهیه و با مراجعه حضوری  به  شرکتها، برسشنامه های مربوط تکمیل   گردید. اطلاعات  مورد  نیاز از  طریق  دو  برسشنامه  برون  سازمانی   و درون  سازمانی  بدست آمد. برسشنامه  برون سازمانی توسط  کشاورزان عضو شرکتها و  برسشنامه  درون سازمانی  توسط  اعضاء هیئت مدیره شرکتها تکمیل می شد.  بردازش اطلاعات با  برنامه کامبیوتری SPSS   انجام شد  وسبس تجريه وتحليل نتايج حاصل صورت گرفت.

 

 

نتايج و بحت

 

ویژگیهای  اقتصادی- اجتماعی  شرکتهای  ارائه  خدمات  مکانیزه  کشاورزی  بویژه  اطلاعات  و مشخصات اختصاصی، حوزه فعالیت ، نیازها، مشکلات ، شرایط و توقعات متقاضیان استفاده از خدمات شرکتها، یکی از بیش شرطهای  اجرای  طرحها و برنامه ها و بالطبع انجام  سیاستگزاریهای مناسب در این بخش محسوب  می شود.بعبارت دیگر برای بررسی عملکرد شرکتها و یافتن وضعیت مطلوب و در نهایت  سیاستگزاری مناسب، باید تصویری روشن وصحیح از کلیه عوامل موجود در آن در دست باشد تا اثر بخشی و کارایی لازم راداشته باشد.بررسی ویژگیهای نمونه های مورد مطالعه این امکان را فراهم می آورد تا اطلاعات جامعی در ارتباط با نمونه های  ارائه شده  مشخص شود که  آیا نمونه های  تحت  مطالعه می توانند نماینده   وشاخص صحیحی از شرکتهادر استان باشند؟ و آیا یافته های حاصل از مطالعه  قابلیت تعمیم  به کل جامعه  آماری  یعنی  شرکتهای ارائه خدمات مکانیزه کشاورزی  را دارد؟  با این دیدگاه  ویژگیهای  نمونهایی از شرکتها از جنبه های مختلف بررسی شده است.

 

 

مالكيت شركت

 

دراين مطالعه شركتها  به سه  دسته  دولتي ، خصوصي و  نيمه دولتي- نيمه خصوصي  تقسيم شدهاند.  بر اين اساس از مسئولين شركتها سؤالي در باره  مالكيت شركت پرسيده شد كه ما حصل آن در جدول (1) آمده است. بر طبق  اطلاعات اين جدول 4/1 درصد شركتها دولتي، 5/68 درصد خصوصي  و 4/27 درصد  آنه ا نيمه دولتي- نيمه خصوصي مي باشند،بدين معني كه 95 درصد شركتهاي تحت مطالعه بصورت خصوصي و نيمه دولتي- نيمه خصوصي هستند كه در قالب تعاونيهاي مختلف به ارائه خدمات مشغولند. مقدار آماره5775/51 =χ معني دار بودن پاسخها را نشان مي دهد.لذا مي توان آن را قابل تعميم به كل جامعه آماري دانست.

 

جدول 1- نوع مالكيت شركت

نوع مالکیت

 فراوانی

  درصد

χ

دولتی

خصوصی

نیمه دولتی-نیمه خصوصی

باسخ نداده

1

50

20

2

4/1

5/68

4/27

7/2

 

*

 57/51

      

کل

73

100

 

*درسطح یک درصد معنی دار                                   مأخذ: داده های مورد بررسی

                          

 

 

امكانات شركت

 

هر تشكل ارائه خدمات جهت انجام فعاليت خود احتياج به امكاناتي دارد كه در صورت  دارا بودن آنها، ارائه و ادامه خدمات به متقاضيان با ثبات  بيشتر همراه خواهد بود و در ضمن در جذب متقاضيان جديد  و افزايش انگيزه ايشان به استفاده از خدمات تشكلها مؤثرتر واقع مي گردداز جمله اين امكانات در مورد شركتهاي ارائه خدمات مكانيزه كشاورزي مي توان به محلي براي برنامه ريزي و اعمال مديريت(ساختمان اداري)، تجهيزاتي براي   ارائه  خدمات   مناسب  با  اهداف  شركت   (ماشينهاي   كشاورزي) ،  مكاني   براي  پشتيباني  ارائه خدمات (تعميرگاه) و زمين زراعي يا باغ  براي نمايش فعاتيتهاي  مكانيزه و ادوات جديد و يا كسب درآمدهاي جنبي  اشاره  نمود.  امكانات شركتهاي تحت بررسي براساس اطلاعات داده شده از طرف ايشان به شرح زير مي باشد:4/38 درصد  شركتها  داراي  زمين،7/87 درصد  شركتها  داراي  ساختمان  اداري، 8/91 درصد شركتها داراي ماشين آلات و1/15 درصد شركتها داراي تعميرگاه بودند.مقدار آماره 29/53= χاختلاف معني داري  را در سطح يك درصد بين پاسخهاي  داده  شده و مورد انتظار نشان مي دهد، بطوريكه مي توان نتيجه گرفت كه اين نتايج قابل تعميم به كل جامعه آماري مي باشد.

 

 جدول 2-امكانات شركت

امکانات شرکت

 فراوانی

درصد

χ

زمین

ساختمان اداری

ماشین آلات

تعمیرگاه

باسخ نداده

28   

64

67

11

3

4/38

7/87

8/91

1/15

7/1

 

*

29/53

*درسطح یک درصد معنی دار                               مأخذ: داده های مورد بررسی

 

كافي بودن امكانات شركت براي ارائه خدمات

 

شركتها  براي  رسيدن به اهداف خود لازم استكه  امكانات  ماشيني مناسب  با كشت منطقه اي كه در آن مستقر هستند  را در اختيار داشته باشند. براي دستيابي به اين منظو ربايد  نوع  و سطح  زير كشت انواع  محصولات منطقه مشخص بوده  و ماشينها و ادوات مورد  نيازچه  از نظر نوع محصول و چه  از نظر قدرت مور د نياز توسط شركتها تهيه شوند. وجود ماشينهاي كافي ومناسب ،قدرت عملياتي  شركتها را افزايش مي دهد بطوريكه آنها خواهند توانست پاسخگوي كليه متقاضيان در زمان مورد نياز خود باشند.

در زمينه كافي بودن اين تجهيزات از مسؤلين شركتها سؤالي  پرسيده شد كه نتيجه آن در جدول (2) آمده است. همانطور كه مشاهده  مي شود بيش از 70 درصد پرسش شوندگان  ناكافي بودن امكانات   شركتها جهت انجام وظايف خود را بيان داشته اند كه با توجه  به ميزان آماره22/ 14 =χ  كه  مفهوم آن وجود اختلاف  معني دار در سطح پاسخهاست مي توان آن را به تمام جامعه آماري تعميم داد.

 

جدول 3- ميزان كافي بودن امكانات شركت براي ارائه خدمات

میزان کافی بودن

فراوانی

درصد

χ

بلی

خیر

باسخ نداده

20

52

1

4/27

2/71

4/1

*

22/ 14

کل

73

100

 

*درسطح یک درصد معنی دار                               مأخذ: داده های مورد بررسی

 

 محل تأمين ماشينهاي كشاورزي مورد نياز شركتها

 

معمولأ مالكيتهاي خصوصي بر اموال، داراي كارايي بيشتر مي باشد. زيرا در اين حالت شخص مالك مراقبت بيشتري از اموال  خود نموده  و براي  استفاده  حداكثر و مفيد  از آن برنامه ريزي  دقيق تري  را  انجام  مي دهد.براي اطلاع  از مالكيت ماشينهاي كشاورزي شركتها پرسشي از ايشان در اين زمينه شد. بر اساس نتايج اين  پرسش كه در جدول (4) آمده است، 8/17 درصد  شركتها داراي  ماشينهاي  كشاورزي  دولتي، 8/80  درصد ازايشان داراي  ماشينهاي  كشاورزي  خصوصي و 1/15 درصد  داراي ماشينهاي كشاورزي(اغلب تراكتور) بصورت مالكيت مشترك (بين راننده و شركت كه پس از مدتي بر طبق قراردادي مشخص ماشينها به رانندگان آنها واگذار مي شود) بودند. با توجه به مقدار آماره 29/53 =χ نتايج اين پرسش قابل تعميم به كل جامعه آماري مربوطه مي باشد.

 

  جدول 4- محل تأمين ماشينهاي كشاورزي مورد نياز شركتها

 محل تأمین ماشین آلات

فراوانی

درصد

χ

دولتی

خصوصی

مشارکتی

13

59

11

8/17

8/80

1/15

*

29/53

*درسطح یک درصد معنی دار                               مأخذ: داده های مورد بررسی

 

نحوه تأمين ماشينهاي مورد نياز شركتها

 

نحوه خرید ماشینهای کشاورزی مورد نیاز شرکتها میتواند برروی نرخ ارائه خدمات شرکتها تأثیرگذار باشد، بدین معنی که اگر شرکتها  بتوانند  از طریق وامهای  بانکی   ویا تبصره های موجو د وجه  مورد نیاز خرید ماشینهای کشاورزی را جذب نموده و همچنین قادر باشند تا از طریق سهمیه های دولتی و تعاونی برای تهیه این ماشینها اقدام نمایند،خود عامل عمده ای در جهت تعدیل  نرخ  ارائه خدمات شرکتها خواهد بود. در ضمن میل و رغبت و انگیزه کاری بیشتر نیز در ایشان تقویت خواهد شد.

برای اطلاع از نحوه تأمین ماشینهای مورد نیاز شرکتها، در این زمینه برسشی از شرکتها شد. بر اساس یافته های این برسش ، جدول(5) 8/65 درصد شرکتهای مورد بررسی علی رغم آنکه بعضی از ایشان وجه مورد نیاز خرید ماشینهای کشاورزی  را از طریق وامها و تبصره های بانکی دریافت کرده بودند اما برای خرید از بازار آزاد اقدام نموده  بودند و4/53 درصد از شرکتها موفق به خرید تعاونی  ماشینهای  مورد نیاز خود شده بودند و 7/2 درصد نیز از خود کشاورزان خرید  کرده  بودند. مقدار آماره 06/40 =χ اختلاف أماري  معني داري را بين باسخها نشان مي دهد بطوريكه نتايج جدول را قابل تعميم به كل جامعه أماري كرده است.

 

 جدول 5- نحوه تآمين ماشينهاي كشاورزي موردنياز شركتها

نحوه تأمین ماشین آلات

فراوانی

درصد

χ

تعاونی(سهمیه دولتی)

آزاد

سایر

باسخ نداده

39

48

2

9

4/53

8/65

7/2

2/9

*

06/40

*درسطح یک درصد معنی دار                               خذ: داده های مورد بررسی

 

 

محل تأمین بودجه و اعتبارات مورد نیاز خرید ماشین آلات

 

بعلت  قیمت زیاد ماشینهای کشاورزی  و بخصوص  تراکتور و کمباین، اغلب شرکتها  قادر به  تهیه  آنها نمی باشند، لذا از اهداف بیش بینی شده دور میشوند و قادر به  دستیابی به آنها نیستند.یکی از شاخصهای  گسترش مکانیزاسیون مصرف میزان مشخصی توان  مکانیکی در واحد سطح مزرعه و یا باغ می باشد(اسب بخار در هکتار) که  متأسفانه  در برنامه های  بنجساله  توسعه اقتصادی  محقق نشده است  که یکی از علتهای آن عدم استفاده از تراکتور بعلت عدم قدرت خرید و کاربرد آن در امور مربوط  به محصولات  زراعی و باغی بوده است. بنابراین لازم استکه برای رسیدن به اهداف برنامه های مکانیزاسیون و از جمله  مصرف میزان مناسبی اسب بخار در هکتار، برای خرید تراکتور و سایر ماشینهای  کشاورزی  به  تشکلهای  ارائه خدمات مکانیزه کشاورزی ، یاری رسانده شود.

برای اطلاع از منابع مالی شرکتها جهت خرید ماشینهای مورد نیاز سؤالی از ایشان شد که نتیجه آن در جدول (6) آمده است. بر طبق این جدول اتکای  شرکتهای ارائه خدمات مکانیزه کشاورزی برای تأمین هزینه خرید ماشینهای کشاورزی  به وام بانکی5/79 درصد، درآمد  شرکت 5/68 درصد  و مشارکت  کشاورزان عضو بصورت خرید سهام 3/49 درصد می باشد. مقدار آماره 38/86 =χ  نيز اختلاف معني داري را بين باسخها نشان مي دهد. لذا مي توان اين نتيجه را به كل جامعه آماري مربوط تعميم داد.

 

 

جدول 6- محل تآمين بودجه و اعتبارات مورد نياز خريد ماشين آلات

محل تأمین بودجه

فراوانی

درصد

χ

مشارکت کشاورزان عضو

مشارکت کارمندان شرکت

وام بانکی

درامد شرکت

کمکهای دولتی

سایر

36

4

58

50

22

6

3/49

5/5

5/79

5/68

1/30

2/8

 

*

38/86

*درسطح یک درصد معنی دار                               مأخذ: داده های مورد بررسی

 

 

مبنای ارائه خدمات به کشاورزان

 

با توجه به غیر انتفاعی بودن اغلب شرکتهای تحت مطالعه،چنین انتظار می رفت که شرکتهای مذکور اولویت انجام کار برای کشاورزان را برای زمینهای بزرگتر در نظر بگیرند که نتایج جدول (7) مؤید این مطلب می باشد. براساس نتایج این جدول 8/54 درصد شرکتها، میزان سطح زیر کشت،5/42 درصد(که طی قراردادی با کشاورزان محصول مورد نظر شرکت را از ایشان تحویل میگیرند) براساس میزان تحویل محصول وبقیه شرکتها مواردی  همچون، میزان  نیاز، میزان حق آبه ، نوبت بندی ، سابقه خوب ، نوع محصول ، امکانات شرکت ،  میزان حق عضویت ، عملکرد  در هکتار ، فاصله  از شرکت و تصمیمات شرکت را جهت  انجام خدمات در نظر گرفته اند. میزان آماره 07/213 =χ  نيز ضمن نشان دادن اختلاف معنی دار بین فراوانیهای مشاهده شده و انتظاری ، تعمیم نتایج را به کل جامعه آماری تأیید می کند.

 

جدول 7- مبنای ارائه خدمات به کشاورزان

مبنای ارائه خدمات

فراوانی

درصد

χ

میزان تحویل محصول

میزان حق عضویت

میزان سطح زیر کشت

عملکرد در هکتار

حق آبه

نیاز

سابقه خوب

نوبت بندی

نوع محصول

فاصله از شرکت

تصمیمات شرکت

امکانات شرکت

31

1

40

1

6

18

2

5

2

1

1

2

 

5/42

4/1

8/54

4/1

2/8

7/24

7/2

8/6

7/2

4/1

4/1

7/2

 

 

 

 

 

*

07 /213

*درسطح یک درصد معنی دار                               مأخذ: داده های مورد بررسی

 

 

مشکلات شرکتها

 

هر تشکل تازه  تأسیس  در شروع وادامه فعالیت خود مواجه با  مسائل ومشکلاتی میشود. این موارد در باره شرکتهای  ارائه خدمات مکانیزه کشاورزی  با توجه به ماهیت کاری ایشان د  ر بسیاری  از موارد مشکلات خاص این شرکتها می باشد.

جدول (8) نتایج حاصل از جمع بندی  مشکلات  شرکتهای  مذکور می باشد  که در د و مقطع  زمانی ابتدای تأسیس و شرایط حاضر(زمان اجرای تحقیق)  تقسیم بندی شده اند. با توجه به نتایج جدول معلوم می شود که بنج  مشکل ، بودجه ، تأمین  ماشین آلات ، تنظیم  و راه اندازی ماشین آلات ، تهیه لوازم یدکی و کشاورزان عضو شرکت در دو مقطع زمانی یاد شده از اولین مسائل  شرکتهای  تحت مطالعه بوده است. آنجه از نتایج جدول (8) بطور کلی حاصل می شود این استکه  مشکلات یاد شده بطور طبیعی در ابتدای  تأسیس شرکتها حادتر بوده است.

 

 جدول 8- مشکلات شرکتها

 

مشكلات

در ابتدای تأسیس

درشرایط حاضر

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

بودجه

تأمین ماشین آلات

کشاورزان عضو

افراد غیر عضو

آب وهوا

تأمین سوخت

تهیه لوازم یدکی

تنظیم وراه اندازی ماشین آلات

خدمات بس از فروش ماشین آلات

قوانین ودستورالعملها

عدم همکاری ارگانهای مربوط

خشکسالی

نداشتن تراکتور(سنگین)

نداشتن ادوات خاص

نداشتن راننده با تجربه

استهلاک ماشین آلات

بی سوادی هیئت مدیره

63

40

8

14

35

43

44

8

25

24

-

1

1

1

1

1

3/86

6/83

8/54

11

2/19

48

59

3/60

11

2/34

9/32

-

4/1

4/1

4/1

4/1

4/1

57

58

20

3

13

4

50

22

5

20

17

1

2

2

-

-

-

78

5/79

4/27

1/4

8/17

5/5

5/68

1/30

8/6

4/27

2/23

4/1

7/2

7/2

-

-

-

مأخذ: داده های مورد بررسی

 

 

وضعیت ماشینهای کشاورزی فعلی، مستهلک شده ، جایگزین و قابل تعمیر شرکتها

 

ماشینهای کشاورزی مانند ابزار دست و وسیله ای برای رسیدن به اهداف شرکتها می باشد. وجود ادوات دنباله بند متنوع  و متناسب با محصولات مختلف  و تراکتورها با  قدرتهای کافی ، همچنین  در  دسترس بودن  تعداد کافی از این ماشینها  برای ارائه  خدمات  بسیار مؤثر و مفید خواهد بود. جدول (9) نشان دهنده  متوسط  تعداد ماشینهای کشاورزی موجود در شرکتهای تحت مطالعه و بخصوص  تعدادی از آنها که دارای ماشینهای مورد اشاره در جدول هستند می باشد.البته نبود و یا کمبود تعدادی از  ادوات دنباله بند  در تعدادی از شرکتها، بعلت انجام دادن کار مورد نظر بطریقه دیگر و در تعدادی دیگر از شرکتها بعلت عدم آگاهی از کاربرد مفید بعضی از ادوات است. از مجموع  ماشینهای  موجود در شرکتهای دارنده  ماشینهای  مذکور ، حدود 3 درصد دارای ماشینهای مستهلک و قابل تعمیر می باشند و در این میان تنها 1/12 درصد آنها جایگزین شده است.

 

جدول 9- میانگین تعداد ماشین آلات فعلی، مستهلک شده، جایگزین و قابل تعمیر شرکتها

 

نام دستگاه

میانگین تعداد ماشین آلات

فعلی

مستهلک شده

جایگزین

قابل تعمیر

کمباین

تراکتور

تیلر

دروگر

چابر، بیلر

گاو آهن

دیسک

بذرکار

سم باش، گردباش

تریلی

زیرشکن

شیار بازکن، نهرکن

لولر

خرمنکوب

کولتیواتور

ریک

4/1

9

01/0

4/0

05/0

8

3

3

2

8/0

1/0

2/0

4/0

7/0

1/0

-

2/0

9/0

-

01/0

-

2

07/0

05/0

2/0

05/0

-

-

-

-

-

-

-

2/0

-

01/0

-

4/0

2/0

05/0

05/0

07/0

-

04/0

-

-

-

2/0

9/0

01/0

-

01/0

2

1

04/0

1/0

03/0

-

-

03/0

-

-

-

مأخذ: داده های مورد بررسی

 

 

 

مناسب بودن نوع و تعداد ماشینهای کشاورزی شرکتها برای کشت منطقه تحت بوشش

 

وجود ماشینهای کشاورزی مناسب با کشت منطقه و همچنین تعداد کافی از این ماشینها می تواند مکمل برنامه ریزیهای انجام گرفته برای ارائه خدمات مکانیزه توسط شرکتهای مربوط باشد. این حالت موجب خواهد شد که ضمن انجام کلیه امور مربوط به مراحل تهیه زمین ، کاشت ، داشت وبرداشت محصولات در زمان مقرر خود ، از تلفات محصولاتیکه مدت زمان و امکانات فراوانی صرف برورش آنها شده است جلوگیری نماید. بر طبق اطلاعات  کسب شده  از شرکتهای  مورد  بررسی ، مناسب  بودن نوع  ماشینهای کشاورزی  با توجه  به نوع محصول و سطح زیر کشت بطور کلی تأیید شده است. اما تعداد ماشینها متناسب  با نیازها نبوده  است.  ناکافی بودن تعداد ماشینهای کشاورزی  بخصوص تراکتور در سطح  منطقه  تحت بوشش عامل  اصلی  کاهش  توان مصرف شده در واحد سطح مزرعه یا باغ می باشد که در نهایت  بر روی بیش بینیهای  برنامه های اقتصادی در سطح کلان نیز اثر منفی خواهد داشت.

 

جدول 10 – وضعیت مناسب بودن نوع و تعداد ماشینهای کشاورزی برای کشت منطقه

 

وضعيت

مناسب بودن نوع ماشین

مناسب بودن تعدادماشین

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

بلی

خیر

باسخ نداده

63

7

3

3/86

6/9

1/4

22

51

-

1/30

9/69

-

کل

73

100

73

100

مأخذ: داده های مورد بررسی

 

 

متناسب بودن قدرت تراکتورها با ادوات دنباله بند

 

متناسب بودن قدرت تراکتورهای مورد استفاده جهت راه اندازی ادوات دنباله بند که از طریق مالبند تراکتور و یا محور تواندهی به ادوات اعمال می شود، مسئله  بسیار مهم  در کاربرد  تراکتور می باشد. زیرا  تراکتورها خواهند توانست ادوات دنباله بند را در وضعیتهای مختلف و مورد نیاز در کلیه مراحل  کشت محصولات بکار انداخته و همچنین استهلاک معقول داشته و قادر باشد در طول عمر معمول خود کار نمایند.

بر  اساس  اطلاعات  جمع بندی  شده  در جدول (11) که  مربوط  به برسشی در زمینه متناسب بودن قدرت تراکتورها با ادوات دنباله بند موجود در شرکتها می باشد، 6/83 درصد  شرکتها  باسخ  مثبت و 6/9 درصد شرکتها باسخ منفی  دادهاند که این نتیجه  تنها و با توجه  به  متوسط  اندازه  مساحت  زمینهای  تحت  بوشش شرکتها،2/4 هکتار و متوسط قدرت تراکتورهای موجود 4/83 اسب بخار (فیات 445 ، یونیورسال 650 ، مسی فرگوسن 285 ، جاندیر 3140 و کیس) معقول می باشد.

 

 

 

 

جدول 11-وضعیت متناسب بودن قدرت تراکتورها با ادوات دنباله بند

وضعیت

فراوانی

درصد

بلی

خیر

باسخ نداده

61

7

5

6/83

6/9

8/6

کل

73

100

مأخذ: داده های مورد بررسی

 

 

کارایی شرکت

 

شاخصهای کارایی از دید مسئولین شرکتهای تحت بررسی شامل:ارائه بموقع خدمات مکانیزه به کشاورزان و برآوردن نیازهای آنان وراضی نگه داشتن ایشان در این زمینه ، داشتن  ماشینهای کشاورزی مناسب وکافی ، راندمان بالای برداشت محصولات ، انجام وظایف و مصوبات هیئت  مدیره شرکت ، داشتن توجیه  اقتصادی انجام خدمات ، داشتن سرمایه کافی ، متخصص بودن کارمندان شرکت ، تأمین قطعات یدکی ، میزان مصرف اسب بخار در هکتار ، هدایت  کشاورزان به  یکبارچه سازی  اراضی  و کشت مکانیزه ، ارتقاء  سطح دانش وآگاهی اعضا  از طریق آموزش مداوم  و مورد نیاز، نظارت  مستمر ب ر فعالیتهای  مکانیزه ، مدیریت قوی ، میزان کار در طول فصل کشت ، دادن وام به کشاورزان برای خرید ماشینهای کشاورزی از درآمد شرکت و واگذاری  مسئولیت  از طرف  دولت به  بخشهای  خصوصی  مربوط  می باشد. بر این اساس  میزان  کارایی شرکتها بر طبق سؤالی که از ایشان در این زمینه برسیده شد مطابق جدول (12) جمع بندی شده است. مطابق اطلاعات جدول  میزان  کارایی 5/68 درصد  شرکتهای  تحت  مطالعه  در حد متوسط وکمتر از آن و میزان کارایی 5/31 درصد شرکتها در حد زیاد و خیلی زیاد بوده است.

 

جدول 12- وضعیت میزان کارایی شرکتها 

وضعیت

فراوانی

درصد

کم

متوسط

زیاد

خیلی زیاد

10

40

22

1

7/13

8/54

1/30

4/1

کل

73

100

مأخذ: داده های مورد بررسی

 

 

بیشنهادات

 

با توجه  به  یافته های  مطالعه  و نتایج حاصل از آن در جهت بهبود عملکرد شرکتهای ارائه خدمات مکانیزه کشاورزی و افزایش کارایی بیشنهادات زیر ارائه می گردد:

1- با توجه به قیمت بسیار بالای ماشینهای کشاورزی لازم است:

1-1 –از طریق سهمیه های دولتی این ماشینها به شرکتها واگذار شود تا انگیزه تشکیل شرکتها افزایش یافته ودر تعدیل نرخ ارائه خدمات برای کشاورزان مؤثر واقع گردد.

2-1 –حمایت از سرمایه گذاری در این بخش ، برای ایجاد انگیزه ورغبت به سرمایه گذاری مطلوب ومتناسب با اهداف شرکته  انجام  گیرد  و توجیه اقتصادی مورد انتظار برای  سرمایه گذاران  متقاضی  بیان شود. و با ارائه یافته های حاصل از طرحهای تحقیقی ، تناسب سرمایه گذاری با نتایج حاصل از آن در بخش ماشینهای کشاورزی (ایجاد شرکتهای ارائه خدمات کشاورزی)برای ایشان شفاف وروشن گردد.

2- با توجه به اندازه اراضی زراعی و باغی وعدم موفقیت در یکبارچه سازی آنها، توزیع وترویج ماشینهای کشاورزی کوچک متناسب با زمینهای موجود از طریق شرکتها در دستور کار برنامه ریزان و سیستگزاران قرارگیرد.

3-با در نظر گرفتن قیمت ماشینهای کشاورزی  و شرایط مالی متقاضیان وبرای حفظ وبایداری، سازماندهی، هدایت و حمایت از شرکتها، بیشنهاد تشکیل  و تجهیز و راه اندازی  مراکز منطقه ای  ماشینهای کشاورزی با همکاری بخش دولتی وخصوصی(تعاونی) می گردد.

4- جهت حفظ  ثبات روانی ، امنیت  شغلی  و توان عملیاتی  شرکتهای  موجود  و جلوگیری  از رکود  کاری ماشینهای کشاورزی وتقسیم سرمایه ناچیز کشاورزان برای عضویت در تشکلهای مختلف ، تصویب و اجرای سیاستها در زمینه تأسیس شرکتهای جدید و در مناطق مختلف با رعایت موارد فوق باشد.

5- انجام تحقیقاتی در زمینه بهای تمام شده تولید انواع محصولات کشاورزی در واحدهای تولیدی در دو حالت بکار بردن  ماشینهای  کشاورزی و کار انسانی(مخصوصأ در حالت خرده  مالکی) از جنبه های  اقتصاد خرد وکلان، تا تناسب میان  اراضی قابل کشت فعلی (سرمایه) با جمعیت کارگر کشاورزی  یا  با میزان ماشینهای کشاورزی موجود (کار) بدست آید وتخمینی از هزینه کاربرد ماشین(برآورد لزوم ایجاد شرکتها) بدست آمده و امکان  مقایسه آن با حالت استفاده  از کارگر کشاورزی  فراهم شود. بعبارت  دیگر انجام  مطالعاتی در زمینه حدود جانشینی کاربرد ماشین(میزان  گسترش و تجهیز شرکتهای ارائه خدمات مکانیزه  کشاورزی)  در برابر کار انسانی با در نظر گرفتن شرایط موجود در هر منطقه ،هزینه تولید محصولات کشاورزی   وقیمت فروش آنها در سه حالت کاربرد مطلق ماشین ، کاربرد نیروی انسانی و ترکیب این دو حالت  با  توجه  به  ناموزونی وعدم تناسب فعلی روند افزایش  قیمت ماشینهای کشاورزی نسبت به قیمت محصولات کشاورزی، برای تعیین تناسب بازده تولید با با عوامل تولید.

 

 

 

تشكر وقدرداني

 

بدينوسيله مراتب سباسگزاري بي دريغ از كاشناسان محترم  اداره فني وتكنولو‍‍‍‍ز‍ِِِي سازمان جهاد كشاورزي استان خراسان، كارشناسان  محترم  مركز توسعه مكانيزاسيون  وزارت جهاد  كشاورزي  و مديران محترم شركتهاي مورد بررسي بخاطر ارائه نظرات ارزشمند و اطلاعات بسيار مفيد اعلام مي دارد. مجري طرح همچنين از معاونت پزوهشي دانشگاه فردوسي مشهد و معاونت محترم پزوهشي دانشكده كشاورزي  بخاطر تصويب و تأمين بورجه مورد نياز  تشكر وقدرداني مي نمايد.

 

 

منابع

 

1-      آزادي،ح.وع.كرمي.1377 .سازه هاي مؤثر بر موفقيت تشكلهاي مكانيزاسيون استان فارس.پروزه كارشناسي ارشد. دانشگاه شيراز.http://www3.irandoc.ac.ir[on-line]

2-      آزادي،ح.وع.كرمي.1380 .مقايسه موفقيت واحدهاي مكانيزه وتعاونيهاي روستايي، تعاونيهاي توليد و شركتهاي مكانيزه استان فارس. مجله علوم  وفنون  كشاورزي  و منابع  طبيعي. دانشگاه   صنعتي اصفهان.47 -33 :(3 )5

3-      الماسي، م. ش.كياني و ن. لويي. 1378 . مباني   مكانيزاسيون   كشاورزي .   انتشارات    حضرت زهرا(س)، 248 صفحه.

4-      بي نام. 1365. برنامه ريزي،مطالعه و بررسي نحوه كاربرد ماشين در كشاورزي. سازمان برنامه و بودجه. 56 صفحه.

5-      بي نام. 1370. مكانيزاسيون كشاورزي در جهان،مسائل وراه حلها. سازمان برنامه و بودجه .  190 صفحه.

6-      بينام. 1372 عوامل مؤثر  د ر مكانيزاسيون  كشاورزي.  مترجم ر. ق. قلي زاده.  مجله  پزوهش  و سازندگي. 75-72: ( 6)20

7-      بي نام. 1376 . طرح  توسعه  مكانيزاسيون در استان  خراسان،  پيشنهاد  تشكيل  شركتهاي خدمات مكانيزه كشاورزي. اداره فني و تكنولوزي سازمان جهاد كشاورزي. دفتر توسعه  مكانيزاسيون. 53 صفحه.

8-      دانشور، م. و همكاران 1379. بررسي  وضعيت  نظامهاي  بهره برداري  در زمينهاي  كشاورزي آستان قدس رضوي. فصلنامه اقتصاد كشاورزي وتوسعه. 200 -185 :(29) 8.

9-      سجادي ، س. و م. ر. بياتي.  1378 .ارزيابي عملكرد شركتها و مراكز خدمات مكانيزه  كشاورزي در استان خراسان. پروزه دوره كارشناسي. دانشگاه فردوسي مشهد.

10-  سعيدي، ع. و م. ر. بياتي.1379 . بررسي مشكلات شركتهاي خدمات ماشينهاي كشاورزي شهرستان مشهد. پروزه دوره كارشناسي. دانشگاه فردوسي مشهد.

11-  سليماني نزاد، ح. و م. ر. بياتي.1380 .  بررسي  انواع  شركتهاي  خدمات  مكانيزه  و  تعاونيها در شهرستان قوچان. پروزه دوره كارشناسي. دانشگاه فردوسي مشهد.

12-  عليمراد، م. وم. ه. پورزاهد گيلاني. 1379 بررسي  تشكلهاي  مكانيزاسيون  در  كردستان.  وزارت جهاد كشاورزي .  معاونت   برنامه ريزي   وبودجه.  مؤسسه  پزوهشهاي  برنامه ريزي  و  اقتصاد كشاورزي. 33 صفحه.

13-  مظفري، س. 1373. تأثيرات  مكانيزاسيون  در  توليد  و اشتغال  در كشاورزي. بررسي موردي در كشاورزي پنجاب. فصلنامه اقتصاد كشاورزي و توسعه. 136 -106:(7)3

14-  نوري ناييني،؛ م. س. 1372 . اقتصاد  كاربرد  تراكتور  در ايران. مطالعه  موردي  استان خراسان. فصلنامه اقتصاد كشاورزي وتوسعه. 29 -12:(3)1.

15-  نجفي، ب. 1369 .بررسي  عمومي  وضعيت موجود و ديدگاههاي كشاورزي در باره مكانيزه كردن كشاورزي. مجله علمي كشاورزي دانشگاه شهيد چمران اهواز. 31 -18 :(2 و1)14 .

16-  هونما،م. و ي. هايامي. 1373. مكانيزاسيون  زراعي، صرفه جويي  مقياس  و  تحول  ساختاري  در زاپن. مترجم ع. درويشي. فصلنامه اقتصاد كشاورزي و توسعه. 100 -85 :(6)2 .

 

 

 

 

Abstract

 

Agricultural  sector  as  an  economic  activity  is very  important,  because  that is  an original  source  of  income  of  most  countries. Also  this  sector has a   considerable potential in development. Agricultural  activities  depends  on  requirements  such  as: Procurement of farm power and machineries. In  new  systems of  agriculture must  be more  attention  to  relation of  nature, man  and  machine  and  also  preferred  to   put emphasis on agricultural mechanization. In this case agricultural mechanized  services companies can in the figure of  rural  cooperatives and  governmental sectors, help  to get   of    agricultural  mechanization   aims . In   order   to   evaluation  of  companies productivity and efficiency in  Khorasan  province  a  study  was  performed  over  73 agricultural  mechanized  services  companies  and 222 farmers .  After specifying the companies, the required data were obtained  by questionnaire,  interviewing  with  the farmers  and  members  of  companies  and  related  managers . The   obtained  results showed that: Most problems of the companies were lack of capital, some special kinds of farm machineries, combine harvester, skillful technician and driver of  tractor  and farm  machineries,  also,  spare  parts,  size  and   condition  of  lands,  mechanization policies. Ownership of the companies was often cooperative. Rate  of  cultivation and delivery of production was base of services rate. About 30% of machineries were just that only  about 12%  of  them were  replaced .  Number   of  farm  machineries  were insufficient and kinds of  them were  sufficient .  Employment of   specialists of  farm machineries in the companies was  less than 1%. Productivity of  the  companies  was about medium and  law. Finally, some suggestions  are made to solve  problems  such as:  Giving  farm  machineries  to  the  companies  based on   facilities of   payments , creation of  sufficient  motivation  for investment  for  those who are  ready  to  invest , imports or production of small farm machineries by manufacturers of  domestic   and promotion and distribution  of  them  by  the  companies,  employment  of   specialists  of farm machineries and establishment  of  sectors of  research and  development  and promotion  and  also , encouragement of  farmers  to  membership in the  companies , establishment of regional centers in order to training of  proficiencies of  tractors  and farm machineries  driving, maintenance  and  adjustment  training of  cooperating and companies  management  principles ,  obviate  of  difficulty  for  new   companies   by facilities  payments  and  equipping them to  requirement  machineries  and  doing  of commitments of other organizations against these companies.

 

  Keywords: agricultural mechanized services, agricultural mechanized services      companies, agricultural mechanization, agricultural companies, agricultural services

+ نوشته شده در  دوشنبه 1390/04/06ساعت 9 قبل از ظهر  توسط shabani  |