ضرورت و اهمیت ارزشیابی در برنامه های ترویج تعاون
ضرورت و اهمیت ارزشیابی در برنامه های ترویج تعاون
* رضا محمودی درخش
* نازنین ورامینی
مقدمه:
امروزه مکتب ترویج بعنوان یک مکتب آموزشی شناخته شده است. این مکتب به مثابه دیگر مکاتب و نظامهای وابسته به آنها باید دارای اصول، اهداف و شیوه های ویزه ای برای برنامه ریزی اجرایی و در نهایت ارزشیابی باشد.
ارزشیابی برای مدیران ترویج در کلیه زمینه های فعالیت اعم از ترویج کشاورزی، ترویج منابع طبیعی ، ترویج تعاون و .... اصطلاحی بسیار آشناست. ارزشیابی، بازخورد لازم برای پیشرفت طرحها و برنامه ها را تأمین می کند. با توجه به اینکه طرحها و برنامه ها باید چه در طول مراحل اجرا و چه پس از آن همواره مورد ارزشیابی قرار گیرند، پیگیری بصورت بازخورد(feedback ) امری ضروری است. شاید انجام پاره ای اصلاحات بر اساس این نوع بازخورد به منظور حصول اطمینان از مطابقت داشتن نتایج حاصل از برنامه های ترویجی با نتایج پیش بینی شده ضرورت پیدا کند.
مفهوم ارزشیابی:(Evaluation)
تعاریف متعددی از ارزشیابی در منابع مختلف وجود دارد. سلمانزاده و دیگران(1379) تعاریف زیر را از ارزشیابی ارائه داده اند:
- برآوردکردن ارزش کمی و یا کیفی نتایج یا مراحل انجام فعالیت مورد نظر.
- واکاوی میان مدت یا بلند مدت آثار یک برنامه یا خدمات آموزشی ترویجی.
ملک محمدی (1377) معتقد است با توجه به تعاریف مختلف از ارزشیابی می توان ارزشیابی را بطور مسجل و مجمل نوعی فعالیت پژوهشی ژرف دانست که در جهت شناخت مجموعه امتیازهای معنوی و مادی، اعم از ملموس یا غیر ملموس و عینی یا ذهنی، حاصل از فعالیتی یا پدیده ای بکار گرفته می شود. این امتیازها با معیارهای از پیش تعیین شده مقایسه می شوند و تحقق یا عدم تحقق کمی و کیفی موجودیت این امتیازات با در نظرگرفتن شرایط خاص در زمان بکارگیری و در نتیجه کارآیی آن فعالیت و وسعت دانش و آگاهی ارزشیاب در شناخت و احاطه به این شرایط، بررسی می شود.
دانیل استافل بیم معتقد است ارزشیابی عبارتست از توصیف اختلاف بین انتظارات از یک برنامه و طرز اجرای آن.در حالیکه اسکریون ارزشیابی را بدین گونه تعریف می کند:
ارزشیابی عبارتست از جمع آوری و ترکیب داده های مربوط به عملکرد با یک سلسله مقیاسهای تفکیکی موزون که منجر به رتبه بندی مقایسه ای یا عددی بشود که خود مستلزم منظور داشتن ابزار گردآوری اطلاعات و انتخاب ملاکهاست.
همچنین ارزشیابی را می توان به مفهوم کلیه اعمال و فعالیتهایی دانست که هدف آنها تعیین ارزش کمی و کیفی رفتاری معین است( حجازی،1375).
نقش ارزشیابی در برنامه های ترویجی بخش تعاون:
ترویج تعاون باید بعنوان یک مکتب و نهاد آموزشی که وظیفه اش مشکل یابی و مشکل گشایی است، پذیرفته می شود.بدین معنی که مروجین و سایر دست اندرکاران ترویج باید ارباب رجوع و مخاطبین خود را یاری دهند تا به مسایل و مشکلات نامحسوس خود آگاهی یابند و به تجزیه، تحلیل و بررسی آنها بپردازند و سرانجام با استفاده از ابزارهای مناسب ترویجی راه حلهای مفید و مؤثر را برای حل آنها بکارگیرند. چهارچوب برنامه ها و شیوه های مختلف عملیاتی باید مبتنی بر خواستها و نیازهای ارباب رجوع باشد.در واقع هدف اصلی باید رفع نیازها و تأمین علایق مردم باشد چراکه اساساً هر تعاوني با هدف رفع نيازهاي مشترك اعضا تشكيل مي شود و تمامی تلاشها برای تأمین نیازهایی است که اعضاء به تنهایی قادر به فراهم کردن آنها نیستند. برنامه های ترویجی باید علاوه بر انعطاف پذیری و سازگار بودن با شرایط و نیازهای افراد، قابل تغییر و تعدیل نیز باشند.ارزشیابی این برنامه ها نتیجه کار را مشخص می کند بنابر این دست اندرکاران این برنامه ها باید اقدامات خود را بطور مرتب ارزیابی کنند و روشن سازند که فعالیتهای تعاونی بر اثر آموزشهای ترویجی تا چه اندازه رشد و پیشرفت داشته است.
در ارزشیابی برنامه های ترویجی باید به این نکته توجه کرد که برنامه، روش، وسایل و سایر عوامل تا چه حد در ایجاد تغییرات مطلوب و مورد نظر در مخاطبین ترویج مؤثر واقع شده اند. به عبارت دیگر ارزشیابی باید همه جانبه بوده و متوجه رشد و تکامل مخاطب باشد.ضمناً در این نوع برنامه ها، ارزشیابی باید بطور مداوم انجام گیرد. اگر هدف محوری ترویج در بخش تعاون را ایجاد تغییر در باور و رفتار مخاطبین در جهت بسط و نهادینه سازی فرهنگ تعاون در جامعه بدانیم باید امر آموزشهای ترویجی و ارزشیابی پابه پای یکدیگر، بصورت همصدا و هماهنگ بسوی ایجاد تغییر مطلوب مورد توجه واقع شوند. این ارزشیابی منظم موجب خواهد شد نقاط قوت و ضعف برنامه ها زودتر مشخص شود و بالاخره بتوان سریعتر در صدد رفع اشکالات و تقویت نقاط قوت برنامه ها برآمد.
طرح برنامه ارزشیابی:
تمام برنامه ها از جمله برنامه های ترویجی باید دارای سلسله مراتب اجرا و نظم منطقی و خط مشی کلی اجرا باشند براین اساس کلود بنت برای برنامه های ترویجی یک رشته اقدامات یا مراحل زیر را پیشنهاد می نماید:
مرحله1: ورود اطلاعات
در این مرحله کلیه اطلاعات و داده های برنامه های ترویجی از اولین مرحله یعنی تشکیل و تنظیم برنامه ارزشیابی تا آخرین مرحله اجرا کردن را وارد سیستم برنامه ریزی می کنیم؛ همچنین اطلاع از امکانات موجود نیز بسیار مهم و موثر به نظر می رسد. مهمترین نکات کلیدی در این مرحله درک صحیح از اهداف برنامه و منابع مورد نیاز جهت نیل به این اهداف را برمی شمارد.
مرحله2: آموزش کلیه افراد دست اندرکار اجرای طرح ارزشیابی یکی از اصول مهم به نظر میرسد که سبب هماهنگی دراجرای طرح فوق می گردد.
مرحله3: مشاهده عکس العملهای فراگیران برنامه های ترویجی در هنگام اجرای برنامه ارزشیابی و قضاوت در خصوص مشاهدات انجام گرفته.
مرحله4: مطالعه و بررسی عکس العملهایی که در مرحله سوم آشکار شده است.
مرحله5: بررسی میزان تغییراتی که گروه یا افراد شرکت کننده در طرح ارزیابی از جنبه های مختلف اطلاعاتی، تحقیقاتی، عقیدتی، مهارتی و ایده آلها بوجود آمده است. این تغییرات باید بوسیله معیارهای قابل سنجش و مشخص انجام گیرد.
مرحله6: تعیین میزان پذیرش اطلاعات ارائه شده و نوآوریها و تثبیت آنها.
مرحله7: آخرین مرحله از زنجیره ارزشیابی باید با توجه به یافته های مرحله پیشین صورت گیرد. بعنوان مثال برحسب پیش فرض برنامه باید پس از مدت معینی (طبق برنامه) پس از اجرای یک برنامه ترویجی درآمد اعضای تعاونیهای کشاورزی نسبت به برنامه مذکور توجه نشان داده و دستورالعملهای آنرا اجرا نموده اند، افزوده شود.این مرحله مربوط به علم آمار است و توسط نرم افزارهای خاص صورت می گیرد.
|
5- ایجاد انگیزه در فراگیران |
|
4- عکس العملهای افراد ذینفع در برنامه |
|
3- مشارکتها |
|
2- عملیات(فعالیتهای طرح و برنامه) |
|
1- داده ها(ورود کلیه اطلاعات به سیستم برنامه ریزی) |
|
6- میزان پذیرشها(پیشرفت برنامه) |
|
7-نتایج(بررسی و ارزشیابی منافع حاصله) |
نمودارشماره1: طرح برنامه ارزشیابی
نکات مهم در اجرای طرح ارزشیابی:
یک طرح ارزشیابی استاندارد دارای 4 اصل می باشد که شامل:
1- تعیین استانداردها
2- مطالعه نتایج و روند کلی برنامه و مقایسه آن با موارد مشابه
3- تطبیق و مقایسه نتایج برنامه با استانداردها
4- بررسی میزان استقلال و مشارکت مردم در برنامه.
در زمینه بررسی و ارزشیابی نتایج حاصل از اجرای برنامه ارزشیابی و استفاده مخاطبین از آنها و بطور کلی بررسی کارآیی برنامه در بزرگسالان نکات ذیل قابل تأمل می باشد:
1- از مشارکت مستقیم افراد ذینفع در برنامه استفاده شود و این مشارکت تشویق و تقویت گردد.
2- روش ارزشیابی با نظر افراد شرکت کننده و با در نظر گرفتن تمایل آنها انتخاب شود.
3- از ابراز نظرات سرکوب کننده و بازدارنده در قبال مشارکت مخاطبین خودداری شود.
4- مطالعه نتایج حاصل و بررسی کارآیی فعالیتها با در نظر گرفتن اهداف برنامه صورت گیرد.
5- علاوه بر ارزشیابی میزان فعالیت مخاطبین، خط مشی یا روند کیفی برنامه نیز مورد مطالعه قرار گیرد.
روشهای ارزشیابی برنامه های ترویجی:
بطور کلی روشهای متعددی جهت ارزشیابی برنامه های ترویجی وجود دارد که سه روش ذیل از مهمترین آنها می باشد:
روش ارزشیابی همسو یا پیش خور:
در این روش ارزشیابی مسیر فعالیتها همسو با برنامه های ترویجی می باشد و در همان مسیر در جریان است. در این روش ارزشیابی به توالی انجام می شود ؛ فعالیتهای جاری برنامه روند عادی خود را طی می کنند ولی هراز گاهی نمونه ای از این فعالیتها مورد مطالعه قرار می گیرد و پس از مقایسه با استانداردهای پیش ساخته اصلاحات مورد نظر در روند فعالیتها انجام می گیرد. این روش ارزشیابی زمانی قابل اجراست که برنامه پایان نیافته باشد.
روش ارزشیابی همسو زمانی مورد استفاده قرار می گیرد که بر حسب ضرورت ارزشیابی بیش از یکبار صورت گیرد و بیشتر در برنامه هایی اعمال می شود که نیازی به متوقف کردن روند آنها نیست. البته اگر انسجام بافت برنامه چنان حکم کند که کل برنامه شامل یک مرحله باشد امکان استفاده از روش همسو به مراتب بیشتر از حالت دیگر است.
روش ارزشیابی برگشتی یا پس خور:
در ارزشیابی برگشتی باید پس از هر مرحله از برنامه ترویجی فعالیتها متوقف شوند و نتایج حاصله مورد مطالعه قرار گیرند.سپس اصلاحات مورد نیاز انجام و مراحل بعدی برنامه اجرا گردند. مراحل این نوع ارزشیابی عیناً به روش ارزشیابی همسو می باشد با این تفاوت که در ارزشیابی برگشتی توقف فعالیتها امری ضروری است.این روش در برنامه های گام به گام و پس از پایان فعالیتهای هر مرحله و برای تعیین شرایط و موقعیت ورود به مرحله بعد انجام می شود.
روش ارزشیابی مرکب یا توٲمان:
انتخاب هریک از دو روش ذکرشده بستگی به نظر و تشخیص ارزشیاب و اهمیت برنامه و ویژگیهای برنامه و امکانات موجود دارد. در اینجا نمی توان روش خاصی را در مورد برنامه های مختلف ترویجی تجویز کرد. تنها می توان به این نکته اشاره کرد که ترکیبی از دو روش ذکر شده در بیشتر موارد بسیارمفیدتر از کاربرد یک روش خاص است.در این روش سعی می شود در مطالعه اقدامات حتی الامکان از روش ارزشیابی همسو استفاده شود و در پایان هر مرحله از برنامه برگشتی در کلیه فعالیتهای انجام شده صورت گیرد که در این صورت به آن ارزشیابی نهایی هر مرحله می گویند.این وضعیت از روش ارزشیابی همسو شروع می شود و به روش ارزشیابی برگشتی خاتمه می یابد.
روش ترکیبی در برنامه های یک یا چند مرحله ای قابل اجراست. در ارزشیابی برنامه های ترویجی با توجه به ویژگیهای خاصی که دارند( فراگیر بودن، در نظر گرفتن نیازها و شرایط مخاطبین، مشارکتی بودن و...) می توان استفاده از روش ارزشیابی مرکب را توصیه کرد.
در روشهای ارزشیابی همسو، برگشتی و مرکب تمامی مراحل ارزشیابی مشترک بوده و فقط سیاست و روند کار در آنها با یکدیگر متفاوت است. مراحل قابل تشخیص در هر سه روش ارزشیابی عبارتند از:
نمونه برداری، مقایسه نمونه فعالیتها با استاندارد، نتیجه گیری، قضاوت یا تصمیم گیری و اجرا.
تأکیدی بر اهمیت و ضرورت ارزشیابی در برنامه های ترویجی بخش تعاون:
مکتب ترویج در بخش تعاون مصمم است همه امکانات، تسهیلات و راه و روشهای عملی و امکان پذیر جهت رشد و توسعه تعاونیها را به خدمت گیرد تا بتواند این بخش ارزشمند از اقتصاد میهن را به هدف غایی خود یعنی افزایش سهم بخش تعاون در اقتصاد کشور نزدیک نماید. در این حرکت وسیع که بسوی توسعه پیش می رود ترویج ناگزیر از رویارویی با چالشهای بیشماری می باشد.شرایط پیچیده و متنوع مخاطبین از لحظ جایگاه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، پیشرفت سریع علوم و ارتباطات و ... از جمله عواملی هستند که نیاز هرچه بیشتر به "برنامه ریزی" را در اين بخش مشهود مي سازند.
برنامه ریزی و ارزشیابی صحیح دو فرآیند بهم پیوسته و هر دو ملهم از مبانی و روشهای علمی، عملاً تنها راه دستیابی به اهداف عالیه ترویج در بخش تعاون هستند.به نحویکه به جرٲت می توان اظهار داشت ارزشیابی مستمر در این بخش مهم است زیرا:
- دیدگاههای ترویج وسیع بوده و همواره راههای نوین را پیشنهاد می کند که مستلزم ارزشیابی ونتیجه گیری هستند.
- مخاطبین ترویج متنوع هستند.
- حیطه کار ترویج گسترده و وسیع است .
- ابزارها و روشهای نشر و اشاعه در ترویج متنوع و گوناگون هستند. باید ارزیابی کرد کدام روش در کدام شرایط بهتر می تواند در جهت نشر و اشاعه و ایجاد تغییر مفیدتر واقع شود.
بدین ترتیب می توان نتیجه گیری کرد که:
- ارزشیابی مبنای صحیحی برای پیشبرد فعالیتهای ترویج تعاون محسوب می شود.
- ارزشیابی به طراحان و مجریان برنامه ها اعتماد به نفس و امنیت خاطر بخشیده، از اتلاف منابع مادی و انسانی جلوگیری بعمل می آورد. به نحویکه با بررسی نتایج و انجام اصلاحات لازم در یک برنامه دوباره کاری و اتلاف زمان نیز به حداقل می رسد.
- ارزشیابی اگربصورت علمی و با مشارکت مخاطبین برنامه ها انجام شود، با اشاعه حقایق موجب ایجاد انگیزه و اعتماد عمومی مردم نسبت به برنامه های ترویجی می گردد.
- ارزشیابی به مجریان برنامه ها کمک می کند تا نیاز به تمرکز و همسو کردن کوششها را در نهضت ارزشمند تعاون احساس و درک نمایند و همکاری و هماهنگی هرچه بیشتر را در نیروها و امکانات خود بوجود آورند.
- ارزشیابی موجب افزایش تعهدات اجتماعی کارکنان موظف نسبت به مردم می گردد.
- ارزشیابی طراحان و مجریان برنامه های ترویجی را قادر می سازد که چرا و چگونه ابزارهای روشهای مناسب و مرتبط با کار خود را انتخاب نموده و بکار بندند.
- ارزشیابی به مدیران کمک می کند که چگونه و با چه کیفیات و مضامینی نیروی انسانی موظف خود را جهت اجرای برنامه ها مورد آموزش قرار دهند.
منابع و مآخذ:
- جیمز ا بافورد و آرتورجی بدیان(1375)،مدیریت در ترویج،ترجمه:دکتر محمد چیذری، تهران: وزارت جهاد، معاونت ترویج و مشارکت مردمی.
- حجازی، یوسف(1375)، مهندسی فرآیند فعالیتهای آموزشی ترویجی، تهران: وزارت جهاد،معاونت ترویج و مشارکت مردمی.
- سازمان خوارو بار کشاورزی(1373)، بررسی نظری پردازیها در ترویج، جلد اول، ستاد تدوین نظام ترویج کشاورزی ایران.تهران: وزارت جهاد، معاونت ترویج و مشارکت مردمی.
- سلمانزاده، سیروس و دیگران(1379)، فرهنگ کشاورزی و منابع طبیعی، جلد ششم: ترویج و آموزش کشاورزی.تهران: دانشگاه تهران.
- شهبازی،اسماعیل(1375)، ترویج و توسعه روستایی. تهران: دانشگاه تهران.
- ملک محمدی، ایرج(1377)، کشاورزی و منابع طبیعی(جلد دوم: مبانی). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.